Nước Việt ta trải nghìn năm văn hiến, lấy khoa cử làm thước đo để lựa chọn hiền tài. Quốc gia hưng – vong cũng từ đó mà ra. Kể từ khi nhà Lý dựng khoa thi đầu tiên, trải các triều Trần – Lê – Nguyễn, giáo dục cực thịnh, nhân tài không sao kể xiết; quốc lực từ đó vận thông, thế nước hùng mạnh, giang sơn vững bền muôn thuở.
Các vị đó gọi chung là Tam khôi, tức ba ngôi đỗ cao nhất trong hàng Tiến sĩ: Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa. Nhưng với tinh thần tự chủ dân tộc – khác cách xưng danh của Trung Hoa – nước ta gọi theo thứ tự là: Đệ nhất giáp Tiến sĩ cập đệ đệ nhất danh; Đệ nhất giáp Tiến sĩ cập đệ đệ nhị danh; Đệ nhất giáp Tiến sĩ cập đệ đệ tam danh.
Trong hàng Đệ nhất giáp Tiến sĩ cập đệ đó, lịch sử xưa lưu dấu tên tuổi của Tam khôi Bảng nhãn Lê Quý Đôn: một trí tuệ uyên thâm trong một nhân cách sâu dày, chứa đựng tầm nhìn của nhà văn hóa lỗi lạc; trên hết là vị quan thanh liêm, hết mực vì giang sơn bổn quốc.1
Cụ, tên thật là Lê Danh Phương, tự Doãn Hậu, hiệu Quế Đường, sinh ngày 5 tháng 7 năm Bính Ngọ (tức ngày 2/8/1726) trong chiếc nôi: Văn Hiến Truyền Gia ở làng Diên Hà, huyện Diên Hà, trấn Sơn Nam Hạ, nay là thôn Đồng Phú, xã Độc Lập, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình. Thân phụ của Cụ là Tiến sĩ Lê Trọng Thứ (1694 – 1782), làm quan đến chức Hình bộ thượng thư, được phong tước Công, từng nổi danh là một học quan thanh liêm, cương trực. Thân mẫu là cụ Trương Thị Ích, con gái của Tiến sĩ Hoàng phái hầu Trương Minh Lượng, người làng Nguyên Xá, huyện Duy Tiên, nay thuộc tỉnh Hà Nam.
Theo sách Tam Khôi bị lục, xuất bản năm 1960 của tác giả Hồ Ngu Thụy có đoạn viết: thuở ấu thơ Ông đã nổi tiếng thần đồng, lên năm tuổi đọc được nhiều bài trong kinh Thi; mười một tuổi học sử mỗi ngày thuộc được tám, chín, mười chương; lên mười bốn tuổi đã học hết Tứ thư, Ngũ kinh và đọc đến cả Chư tử; trong một ngày có thể làm mười bài phú mà không phải viết nháp.2
Đối với bậc cha mẹ, Cụ khuyên: Dạy con phải dạy cho có nghề nghiệp – không nhất thiết lấy thi cử làm con đường duy nhất để lập thân – muốn con nên người phải dạy cho chúng biết sợ hãi, biết hổ thẹn, biết khó nhọc.
Trong thời gian phụng sự đất nước, kể từ khi đỗ đầu trong kỳ thi khoa Nhâm Thân, năm Cảnh Hưng thứ 13, đời vua Lê Hiển Tông; Cụ bắt đầu trên con đường quan lộ. Dù trải qua bao sóng gió, có lúc thăng giáng, khi bị đàn hạch; lúc thì ở trong kinh lo việc lục Bộ, khi nhậm chức ở tận nơi xa Thuận Hóa – Quảng Nam; Cụ vẫn luôn nêu cao khí tiết trong sạch, đức hạnh của người làm quan, trên phụng hiếu Thiên tử – dưới phụ mẫu chi dân; bá tánh từ trong kinh ra đến thành ngoại đều ngưỡng mộ ân đức và tài năng của Cụ.
Trong cảnh đất nước chia ly bởi dòng sông Gianh, Cụ quyết đem hết thảy năng lực ra giúp nước. Sinh thời, Cụ có hai tâm nguyện lớn, về chính trị: là con người thực tiễn, giàu năng lực và đầy nhiệt huyết, nhiều tiết tháo và lắm ưu tư; luôn dốc tâm hành động vì dân, vì nước, Cụ mang hoài bão lớn giúp nước để yên dân nhưng vì không gặp được vua sáng tôi hiền nên đã mang trong mình nỗi “bất đắc ý” và niềm ưu thời mẫn thế sâu nặng để ra đi. Về văn hóa: Cụ hăng say đọc sách và viết sách, để lại kho tàng lớn cho dân tộc, vô cùng tận.
Cụ để lại cho hậu thế nhiều tác phẩm trên các lĩnh vực: Thơ ca, văn học, lịch sử, triết học, địa lý, thiên văn, nông học, y học,… Theo sách Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú cho biết, Cụ đã viết đến hơn 50 bộ sách – thật khó tưởng tượng nổi cường độ làm việc của ông đến mức nào để có một khối lượng tác phẩm đồ sộ như vậy? Những khảo luận của Cụ đến nay vẫn mang nhiều giá trị thực tiễn, được nhiều ngành khoa học kế thừa và phát huy. Có thể đơn cử các tác phẩm: Phủ biên tạp lục, Vân đài loại ngữ, Đại Việt thông sử…
Tác phẩm của Cụ là đại diện cho thành tựu tri thức văn hóa của cả thời đại; không chỉ là nhà bác học, Lê Quý Đôn còn là nhà giáo dục kiệt xuất, luôn đề cao tính thực học.
Ngôi trường của chúng ta được vinh dự mang tên Cụ – Trường TH, THCS và THPT Lê Quý Đôn – đó là sự tiếp nối của lịch sử, là động lực cho hiện tại – để bao thế hệ nhà trường, Thầy và Trò cùng quyết tâm phấn đấu thi đua dạy tốt – học tốt.
Thay cho lời kết, xin trích đăng mẫu chuyện về tài trí uyên thâm của Cụ khi sinh thời, để chúng ta có nén tâm hương đến bậc tiền nhân:
Năm ông 7, 8 tuổi, một hôm có quan Thượng tìm đến thăm cha ông là Trung Hiếu Công Lê Phú Thứ, nhân gặp một đứa trẻ nên hỏi thăm đường. Lúc đó Lê Quý Đôn đang tắm truồng bèn giang hai tay, hai chân ra đố quan Thượng nếu biết được là chữ gì thì sẽ dẫn đường. Quan Thượng thấy đứa trẻ hỗn xược không thèm trả lời. Lê Quý Đôn cười ầm lên chê là chữ “Thái” dễ thế mà không biết. Quan Thượng lúc vào nhà mới biết thằng nhỏ là con bạn mình, muốn thử tài bèn cho gọi ông lên mắng cho một trận rồi bắt phải làm một bài thơ tự trách mình trong đó mỗi câu đều phải có tên một thứ rắn, làm không làm được sẽ bị đánh đòn vì tội hỗn láo. Ông ứng khẩu làm bài thơ nôm “Rắn Đầu Biếng Học”:
Chẳng phải liu điu cũng giống nhà
Rắn đầu biếng học chẳng ai tha
Thẹn đèn hổ lửa đau lòng mẹ
Nay thét mai gầm rát cổ cha
Ráo mép chỉ quen tuồng nói dối
Lằn lưng cam chịu tiếng roi tra
Từ nay Châu, Lỗ chăm nghề học
Kẻo hổ mang danh tiếng thế gia
Một hôm Lê Quý Đôn đến chơi nhà Lý Trưởng thấy trên bàn có quyển sổ biên tên những người thiếu thuế. Ông mở ra coi thấy người thì thiếu năm bảy đấu thóc, người thì vài quan tiền. Ít lâu sau nhà Lý Trưởng bị cháy ra tro, quyển sổ thiếu thuế cũng bị thiêu hủy. Khi gặp ông, người Lý Trưởng than không biết tra cứu vào đâu để đòi tiền. Ông bèn đọc lại từ đầu đến cuối cho chép lại. Người Lý Trưởng chưa dám quyết nhưng đến khi chiếu theo sổ đi thu các món nợ thì đúng cả, không ai than phiền khiếu nại gì, lúc đó mới tin.
Trong dịp đi dạo phố ở kinh đô Thăng Long với bạn, nhân gặp một đám ma đi ngang, người bạn đố ông làm câu đối khóc người không quen. Ông ứng khẩu đọc ngay:
Thấy xe thiên cổ xịch đưa ra, không thân thích lẽ đâu mà khóc mướn?
Tưởng sự bách niên dừng nghĩ lại, não can tràng cho nên phải thương vay !
Khi Lê Quý Đôn được cử đi sứ Trung Hoa một danh sĩ Tàu nghe tiếng anh tài nước Nam nên muốn thử. Một hôm mời ông đi vãn cảnh chùa xem văn bia. Chùa này ở cạnh bờ sông buổi chiều nước dâng lên ngập cả bia. Khi ông mới xem xong thì nước thủy triều đã dâng lên phủ lấp không còn thấy bia nữa. Khi về vị danh sĩ Trung Hoa hỏi ông về bài văn bia, ông đọc lại nguyên văn không thiếu một chữ.
1:Tham khảo: Lược khảo Khoa cử Việt Nam, Phan Huy Chú, Long Điền dịch và chú giải, NXB Thanh Tân (1960).
2:Tam khôi bị lục, dịch giả Nguyễn Hữu Tùng, Tủ sách dịch thuật, Bộ Giáo Dục, Trung tâm học liệu xuất bản (1968). tr 101 – 102.
